Terug naar: psychologie.wjsn.nl

Wie is bang voor het groepsenneagram ?
door Suzanne Weusten. BRON: Next!, februari 2000

Ellen Greve (37) kreeg twee jaar geleden de leiding over de marketingafdeling van KPMG. Marketing Services, zoals het team heette, had enige tijd daarvoor de opdracht gekregen om semi-commercieel te gaan werken. Maar de overgang van een voormalige stafafdeling naar een commerciële dienst verliep niet soepel. Er waren wat wisselingen in de leiding geweest, er was ziekteverzuim. Langzaam zakte het vertrouwen weg. 'Zie je wel', dachten de medewerkers. 'Het lukt ons toch niet.' En zo raakte de groep collectief in een dip.

Op dat moment trad Ellen Greve aan. Ze had er weinig gesprekken voor nodig om te constateren dat de medewerkers geen vertrouwen hadden in het slagen van hun opdracht. "Ik kon me dat ook wel voorstellen", zegt Greve. "Het team was verwaarloosd, ongeïnspireerd; de medewerkers werden niet of nauwelijks aangemoedigd of uitgedaagd."

Hoe kreeg ze dan toch weer spirit in de groep? "Ik wilde iets doen waardoor ze nieuw vertrouwen kregen en beter gingen samenwerken, maar het moest licht en informatief zijn en ook nog leuk. Ik hoefde geen loodzware sessies op de hei en ook geen duf survivalweekend of hutten bouwen in de Ardennen."

De oplossing werd aangedragen door een bevriende collega: waarom paste ze de inzichten van het enneagram niet eens toe op haar team? "Het enneagram voldeed volledig aan wat ik zocht", vertelt Greve. "Het was niet bedreigend en toch persoonlijk, je kon op een prettige manier naar jezelf kijken en het beloofde meer inzicht te geven in de drijfveren van jezelf en van anderen." Dus huurde Ellen Greve een consultant in die zijn enneagramopleiding bij Helen Palmer in de Verenigde Staten had genoten: Oscar David. Samen met haar vijfentwintig medewerkers trok ze zich een paar dagen terug in een hotel in Vinkeveen.

Aanvankelijk protesteerden een paar mensen: waarom moesten ze van tevoren zo'n persoonlijke vragenlijst invullen. En wat had het enneagram met het werk te maken? Was dat nou wel nodig? Maar toen ieder teamlid individueel aandacht had gekregen in een zogeheten typing interview, verdween de weerstand. In Vinkeveen zette Oscar David vervolgens de negen types van het enneagram uiteen, zodat iedereen de gelegenheid had om te beoordelen welk type hij of zij was. De meesten konden zich wel herkennen in een type, maar sommigen twijfelden. "Dat geeft niet", zei Oscar David dan. "Je hebt vast meer talenten."

Grote herkenbaarheid

Het enneagram is een model van negen verschillende persoonlijkheidstypes. Het bijzondere is dat het de types niet beschrijft vanuit hun gedrag, maar vanuit hun drijfveren. Dus niet het gegeven dát mensen zich zo gedragen staat centraal, maar de vraag waarom ze dat doen. "Management- en projectteams kunnen het enneagram gebruiken als middel ter verbetering van de samenwerking binnen en buiten de groep", schrijft Oscar David in zijn recent verschenen boek Het enneagram in management. David traint geregeld teams en is al jaren gefascineerd door het enneagram "Dat komt doordat je er zo veel mee verandert terwijl je zo weinig doet", zegt hij. "Wie zijn team leert kennen vanuit de enneagramtypes, is minder geneigd om te projecteren, omdat hij inzicht heeft gekregen in de drijfveren van anderen". Hij staat er soms versteld van hoe slecht mensen zichzelf en anderen kennen. In zijn programma voor teams inventariseert David eerst waar de kansen en de valkuilen van de individuen en van het team liggen. Daarna houdt hij typing interviews, om zo nauwkeurig mogelijk te bepalen tot welk type het teamlid behoort. En vervolgens worden alle enneagramtypen in een workshop uitgebreid besproken. "De ervaring leert dat teamleden op relatief eenvoudige wijze vaak meer van elkaar begrijpen en zich zaken minder persoonlijk aantrekken", zegt Oscar David. "Dan zeggen ze bijvoorbeeld 'nu ik eindelijk waarom jij altijd zo doet'."

In de volgende fase van de training beschrijven teamleden situaties die ze moeilijk vinden, en waarin ze de communicatie willen beteren. Dat kan bijvoorbeeld een gesprek zijn met een leidinggevende, een klant of een collega. Een acteur speelt vervolgens de situatie vanuit verschillende enneagramtypes. Zo kan het team zien hoe de diverse types ook anders reageren. "De herkenbaarheid hiervan is meestal buitengewoon groot", zegt Oscar David. Ten slotte wordt een analyse gemaakt van de samenstelling van het team en bespreken trainer en teamleden de kansen en valkuilen. Zo zal een team dat voornamelijk uit achten bestaat behoorlijk moeilijk te managen zijn. En omgekeerd zal een team met veel tweeën en een enkele drie moeilijk vooruit te branden zijn. Maar hoe dan ook, "de belangrijkste sleutel tot het creëren van effectieve teams zijn het vermogen en de bereidheid te reflecteren over eigen en andermans gedrag", vindt Oscar David. Hij waarschuwt voor de risico's van het enneagram, zoals stereotypering en stigmatisering. "Ik heb wel eens meegemaakt dat een team na een enneagramworkshop collega's buiten het team uitgebreid typenummers begon te geven, terwijl die zelf de workshop niet hadden meegemaakt. Nog afgezien van de vraag of de conclusies juist waren, werden de collega's in kwestie natuurlijk schromelijk tekort gedaan."

Geen vier en geen negen

Terug naar Vinkeveen, waar de afdeling Marketing Services van KPMG de enneagramworkshop volgde. Na afloop van de eerste dag was duidelijk welke types er in het team zaten. Ellen Greve, zelf een uitgesproken drie, een scoorder, herinnert zich nog precies hoe de verdeling was. "We hadden twee enen ' verbeteraars, mensen voor wie het nooit goed genoeg was. De groep kreeg massaal inzicht toen dat duidelijk werd. 'Dus daarom zijn jullie zo kritisch!'."

Er waren een stuk of zeven tweeën in het team. Greve: "Allemaal vrouwen, allemaal ondersteunende types die geen nee konden zeggen. Andere collega's maakten daar wel eens te veel gebruik van. Doordat dat in die workshop zo duidelijk werd, kon ik die tweeën daarna veel beter coachen. De tweeën zijn daarna ook mijn trouwste fans geworden, dan sprak ik ze weer eens bemoedigend toe: 'Wat hebben we vandaag weer voor verkeerd tweegedrag laten zien?"

De drieën waren minder dik gezaaid. Behalve Ellen Greve zelf was er nog een andere drie, iemand met wie ze prima kon samenwerken. Er was maar een vier, de verdieper, in het team. Dat is niet zo vreemd, vieren komen sowieso weinig voor in het bedrijfsleven. Wie gevoel heeft voor schoonheid en kunst, zoekt naar emotionele verdieping en authenticiteit en komt meestal in andere sectoren terecht. De grootste eye-opener van de workshop was voor Greve de vijf, de waarnemer, waarvan er twee in het team waren. "Het waren allebei mensen die zich terugtrokken, nooit mee gingen lunchen, stilte opzochten, zich afzonderden. Ik begreep dat nooit, maar door de workshop snapte ik dat ze daar behoefte aan hadden en kreeg ik er respect voor."

In het marketing-team zat een heel duidelijke zes, de vragenstelIer. Ellen Greve: "Van tevoren irriteerde zijn gedrag mij wel eens, dan dacht ik jezus man, hou toch eens op met die vragen. Maar nu begreep ik dat het geen wijsneuzerigheid was, maar juist een manier om zijn onzekerheid te verminderen. De drie zevens in de groep, de vernieuwers, de flierefluiters, kregen de meest kritische vragen, herinnert Greve zich. "De toon van die vragen was licht verwijtend: 'Dan gaan jullie lekker naar de kroeg, terwijl wij wakker liggen van het werk.' De zevens zelf reageerden heel relaxed. Dat was nou eenmaal zo, zij lagen er inderdaad niet wakker van." En ten slotte zaten er drie achten, bepalers, in het team, die prima met elkaar konden samenwerken, waarschijnlijk doordat ze alledrie heel duidelijk waren over hoe ze het wilden hebben. Negens had het team niet in zijn midden.

Niet soft en niet hard

"Na anderhalve dag enneagrammen was de sfeer 180 graden gedraaid", zegt Greve. "Dat hadden we misschien ook kunnen bereiken met twee weken kamperen op de Veluwe, maar goed, die tijd hadden we dus niet. Het enneagram heeft ervoor gezorgd dat we begrip kregen voor onszelf en voor elkaar Het enneagram in een team is niet soft en niet hard. Niemand is aangevallen, niemand is afgebrand en niemand wilde uiteindelijk naar huis." Ook Monique van Dijk, destijds office manager van het team en een duidelijke twee, is enthousiast. "Natuurlijk wist ik van mezelf wel dat ik me erg verantwoordelijk voel en ondersteunend en dienstbaar ben. Maar de negatieve kanten van de twee - dat je de dingen doet om aardig gevonden te worden en dat je op jouw manier ook dominant kunt zijn, vond ik confronterend." Het enneagram heeft haar meer begrip gegeven voor het gedrag van haar collega's. "Ik kan nu makkelijker omgaan met mensen in moeilijke situaties. Neem de zevens, die vond ik het moeilijkste om mee om te gaan. Ze beginnen van alles en maken niks af, en leggen het dan met een lach op mijn bord. Nu ik dat beter van hen weet, kan ik er ook beter op reageren."

Met het team Marketing Services gaat het in elk geval goed, de samenwerking is verbeterd, de groep is opgebloeid. Dat is natuurlijk niet alleen het effect van het enneagram, maar toch. "De training was een goede aftrap", zegt Ellen Greve. "Het was het begin van beterschap."


Terug naar: psychologie.wjsn.nl