Net als andere Germaanse talen heeft ook het Fries een ontwikkeling doorgemaakt. Het oudfries, zoals het Fries tot 1550 wordt genoemd, functioneerde destijds niet alleen als spreektaal maar ook als de officiële taal van bestuur en de rechterlijke macht.

In de zeventiende en achttiende eeuw, de periode van het middelfries, kreeg het Nederlands steeds meer invloed in Fryslân. Bestuur, rechterlijke macht, school en kerk gebruikten uitsluitend nog het Nederlands. Het Fries functioneerde nauwelijks nog in schriftelijke vorm. Een uitzondering hierop vormde het werk van Fryslâns grootste dichter Gysbert Japiks.

In de loop van de negentiende eeuw kreeg het Fries gaandeweg weer toegang tot meer levensgebieden. De Friese taal ontwikkelde zich onafhankelijk van het Nederlands, tot wat wordt genoemd het nieuwfries. Pas in de twintigste eeuw, en dan met name de laatste decennia, heeft het Fries zich weer een plaats in bestuur, rechtspraak en onderwijs verworven. Het tot stand komen van een aantal wettelijke regelingen op deze terreinen heeft de positie van het Fries nog eens extra versterkt.

Dat de Friese taal nog steeds springlevend is en volop in gebruik blijkt ook uit een recent gedaan onderzoek. Meer dan 90% van de inwoners van Fryslân kan het Fries verstaan, bijna driekwart kan het spreken, 65% kan het lezen en zo'n 17% kan het schrijven.

Fries wordt dan ook veelvuldig en op diverse terreinen gebruikt in deze provincie. Het provinciaal bestuur en een aantal gemeenten gebruiken het Fries veelvuldig zowel schriftelijk als mondeling, de regionale omroep zendt vrijwel uitsluitend in het Fries uit op radio en televisie, op scholen voor basis- en voortgezet onderwijs wordt wekelijks enkele uren Friese les gegeven, er zijn Friestalige kerkdiensten, er worden jaarlijks nieuwe Friestalige boeken uitgebracht en toneelstukken opgevoerd, en er is in vrijwel elk muziekgenre een Friestalig repertoire.

Binnen het Fries is een aantal dialecten te onderscheiden, zoals dat ook binnen het Nederlands het geval is.

Zo kent een Friese spreker uit de kleistreek een iets andere tongval dan het de Fries in de Wouden, en in de Zuidwesthoek van Fryslân is sprake van weer een ander dialect.

In de Friese steden Leeuwarden, Sneek, Dokkum, Bolsward, Harlingen, Franeker en Heerenveen is weer een ander taalproces op gang gekomen. Door de (handels)contacten met anderstaligen ging men daar over op een soort Hollands in Friese mond, het zogenaamde stadsfries.

In het Bildt wordt sinds de inpoldering van dit gebied (rond 1600) het Bildts gesproken, een Nederlands-Fries mengtaal. Op de eilanden Vlieland en Ameland wordt weinig Fries gesproken, terwijl Terschelling, Schiermonnikoog en ook Hindeloopen hun eigen - deels zeer van het Fries afwijkende - Friese dialecten hebben.

Tenslotte wordt in de gemeenten Oost- en Weststellingwerf het Nedersaksische dialect het Stellingwerfs als belangrijkste voertaal gebruikt.

In Fryslân zijn meerdere instellingen die zich bezighouden met de bevordering van de Friese taal, het Bildts, het Stellingwerfs en andere dialecten. Zo is de Fryske Akademy - het wetenschappelijk instituut van Fryslân - bezig met het groot woordenboek van de Friese taal dat na het jaar 2000 gecompleteerd moet worden. De Algemiene Fryske Underrjocht Kommisje - Afûk - organiseert o.a. cursussen Fries voor zowel niet-Friestaligen als Friestaligen. De stichting It Fryske Boek houdt zich bezig met de promotie van het Friestalige boek en organiseert daartoe elk jaar o.a. "de Sutelaksje", waarbij vrijwilligers de provincie ingaan om de meegebrachte Friestalige boeken aan de man te brengen.

Verder noemen wij nog de Stichting Stellingwarver Schrieversronte, die zich inzet voor de bevordering van het Stellingwerfs en de Stichting Ons Bildt die zich opwerpt voor het behoud van het Bildts.

De eigen taal van Fryslân vormt ook de basis voor een Friese literatuur, die een boeiende, met Nederland vergelijkbare geschiedenis kent. Jaarlijks verschijnen meerdere Friese romans en dichtbundels, terwijl op het gebied van theater via een professioneel en een aantal amateurgezelschappen Fries drama op de planken wordt gebracht.

Ook wordt die eigen taal gebruikt in de muziek: van smartlap via levenslied tot diverse genres uit de moderne pop: stuk voor stuk hebben ze hun Friestalige vertolkers. De kleinkunst is nog zo'n medium waarin het Fries met verve wordt gebruikt.

Niet alleen de eigen taal onderscheidt Fryslân: de provincie heeft ook een eigen vlag en een eigen volkslied.

'Pompeblêdden'. Zo heten die zeven rode waterleliebladeren die, tussen vier blauwe banen, op de Friese vlag zijn afgebeeld. De bladen verwijzen naar de 'zeven Friese zeelanden' uit de vroege middeleeuwen: zelfstandige landstreken langs de kust van Alkmaar tot aan de Weser, die met elkaar een verbond tegen de Noormannen sloten.

De tekst van het Friese volkslied (Titel: De Oude Friezen) is in de vorige eeuw geschreven door de Friese huisarts en auteur Eeltje Halbertsma. Hoewel de tekst enigszins 'gezwollen' aandoet ("Fries bloed, bruis op, gevoel uw heldenwaarde...") wordt het bij officiële gelegenheden nog veel gebruikt.

Intens plezier zonder veel wanklanken. Wie tijdens willekeurig welke uitzending van de kampioenschappen schaatsen in het Heerenveense Thialf zijn televisie inschakelt ziet een televisiegeniek uitgedoste menigte supporters feest vieren. Winst? Verlies? Hoe dan ook: het blijft vrolijk! Speelt SC Heerenveen zich in een finale, dan zien we een al even feestelijk gebeuren ontstaan. Als we het geluk hebben dat een elfstedentocht mogelijk is, weet Fryslân de hele wereld voor één dag aan zich te binden, niet alleen met topsport, maar ook met een supportersvermaak dat bewondering afdwingt.

Schaatsen, voetbal, zeilen en volleybal, het zijn voorbeelden van sporten waarmee Friese sporters zich nationaal en internationaal 'in de kijker' hebben gespeeld. Wie in Fryslân woont, ontdekt dat er in deze provincie ook enkele sporten zijn die 'typisch Fries' zijn, omdat ze (vrijwel) nergens anders worden beoefend.

Het kaatsen bijvoorbeeld, is een volkssport die vooral benoorden de lijn Leeuwarden-Harlingen fanatiek wordt beoefend en die naast Fryslân alleen in sommige delen van België als 'jeu de pelote' wordt beoefend. In Fryslân vinden wekelijks wedstrijden plaats, jaarlijkse hoogtepunten zijn de PC in Franeker en de Freulepartij in Wommels.

Nog zo'n typisch Friese sport is het 'fierljeppen' - het polstokverspringen - dat weliswaar ook in Holland wordt gepraktiseerd, maar waarvan de Friezen toch claimen de uitvinders te zijn.

Meer nationale bekendheid geniet het 'skûtsjesilen', waarbij negentiende eeuwse vrachtschepen (skûtsjes) in enkele competities op de Friese meren en het IJsselmeer de strijd aanbinden. Een ander watersportevenement dat door zijn omvang en kwaliteit niet onvermeld mag blijven is de Sneekweek.

Dan is er nog het schaatsen, een sport die weliswaar in vele landen ter wereld beoefend wordt, maar die in slechts één evenement zijn absolute climax bereikt: de elfstedentocht. De soms aangename en soms uiterst barre tocht over 220 kilometer natuurijs - met klunen, kwalsterijs en windwakken - langs de elf steden van Fryslân blijft een publieksevenement van de eerste orde.

Fryslân is een unieke provincie. Een regio die zich onderscheidt door z'n natuur en landschap, door de mensen die er wonen, z'n economische ontwikkeling, door taal, cultuur en sport...

Die 'aparte' positie zal altijd blijven bestaan. Want hoewel Fryslân al eeuwenlang deel uitmaakt van Nederland, dat op zich ook al weer decennia lang onderdeel is van een Verenigd Europa, blijft op lokaal en regionaal niveau de behoefte bestaan om de kwaliteit van het bestaan op die eigen manier vast te houden, in te vullen en te versterken. "It beste lân fan d' ierde!"